Bài viết này được viết vào tháng 10 năm ngoái, khi mọi người đổ lỗi cho FED (Cục Dự trữ Liên bang Mỹ) vì tăng lãi suất USD quá nhanh, khiến các đồng tiền khác mất giá. Giờ bài vẫn mang tính thời sự, vì việc tăng lãi suất chưa dừng và dự kiến lạm phát vẫn cao.
https://vneconomy.vn/my-dang-xuat-khau-lam-phat-sang-cac...
Việc FED liên tiếp tăng lãi suất, khiến USD mạnh lên, gây áp lực lớn cho các quốc gia khác, đặc biệt là các nước đang phát triển. Theo CNN, USD mạnh làm đồng nội tệ nhiều nước lao dốc, buộc Ngân hàng Trung ương các nước tăng lãi suất nhanh và mạnh, dẫn đến “cuộc đua lãi suất” toàn cầu. Điều này không sai – FED tăng lãi suất ảnh hưởng lớn đến các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Nhưng chính sách này là bắt buộc, và Việt Nam hay bất kỳ quốc gia nào cũng phải sẵn sàng. Tại sao?

[Tại sao Mỹ xuất khẩu lạm phát?]
Nguyên nhân sâu xa nằm ở chính sách tiền tệ của các nước đang phát triển. Hầu hết các nước này, kể cả Việt Nam, giữ ổn định tỷ giá với USD và cố gắng tăng đệm dự trữ ngoại hối càng nhiều càng tốt. Giai đoạn 2019-2021 là “thời kỳ vàng” khi FED hạ lãi suất về 0%, khiến dòng tiền chảy vào nơi có lãi suất thực dương, đẩy giá tài sản tăng khắp nơi.
Các nước khác cũng không đứng yên, thực hiện nới lỏng giống FED – gọi là Spill Over Effect (hiệu ứng tràn lan, khi chính sách kinh tế của một nước ảnh hưởng đến nước khác). Với Mỹ, vì 70% dự trữ thế giới là USD, chính sách tiền tệ của họ đương nhiên ảnh hưởng toàn cầu. Lấy ví dụ Việt Nam: 2019-2021, SBV (Ngân hàng Nhà nước) mua được hơn 40 tỷ USD dự trữ ngoại hối, từ FDI, FII (đầu tư gián tiếp nước ngoài), và chênh lệch lãi suất VND-USD (gọi là Swap Rate). Mỹ hạ lãi suất, ai cũng có tiền, chính sách tiền tệ nào cũng dễ thở.
Nhưng khi mua USD xong, Mỹ lạm phát, thì chẳng phải bạn đang nhập khẩu lạm phát sao?

[Các quốc gia đã phát triển cũng bị ảnh hưởng]
Chính sách của các nước phát triển cũng chịu ảnh hưởng, không chỉ nước đang phát triển. Bài viết nói đồng EUR và JPY (Yên Nhật) mất giá lớn so với USD. Thực ra, các đồng tiền lớn như EUR, JPY, GBP (Bảng Anh), AUD (Đô la Úc), CNY (Nhân dân tệ) đều mất giá vì chính sách riêng của từng nước (xem Hình 2).
Các nước phát triển thường thả nổi tỷ giá, điều tiết chủ yếu qua lãi suất. Muốn giữ ổn định tỷ giá, họ phải tăng lãi suất đồng pha với FED. Lấy ví dụ JPY: mất giá hơn 30% từ đầu năm, vì BOJ (Ngân hàng Trung ương Nhật Bản) giữ lãi suất thấp, không tăng, mãi gần đây mới bán trái phiếu US để điều tiết. Nhưng có phải BOJ dở hơi tự nhiên làm thế không? Không đâu. Nhật tránh giảm phát sau thập kỷ mất mát bằng cách giữ lãi suất 0, thúc đẩy chi tiêu và đầu tư. Ở Nhật, Saving (tiết kiệm) > Investment (đầu tư), nên tăng lãi suất sẽ áp lực lớn lên đầu tư, càng dở khi vừa lạm phát vừa suy thoái.
EU thì khác, tăng trưởng không đều giữa các nước thành viên. ECB (Ngân hàng Trung ương châu Âu) thắt chặt nửa vời với chính sách “bán vùng ngoài, mua vùng lõi” – bán trái phiếu nước khỏe như Đức, mua trái phiếu nước yếu như Italia, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha.

[Quay về chuyện nhập khẩu lạm phát. Nạn nhân phải làm gì?]
Nhìn Lào với Sri Lanka đi – hết dự trữ, tỷ giá và lạm phát tăng chóng mặt. Ngược lại, lãi suất FED cao khiến đồng LAK (đồng Lào) không hấp dẫn với lãi suất thấp và rủi ro tỷ giá lớn, dòng tiền đội nón ra đi.
Vậy, giai đoạn FED nới lỏng thì cố mua thật nhiều USD; đến lúc thắt chặt thì bán USD ra, như Việt Nam đây, cả năm nay bán 26 tỷ USD rồi. Việc bán này có 2 tác động chính:

1. Tăng giá VND so với USD.
2. Giảm cung VND, làm lãi suất tăng.
   Nói chung, lãi suất tăng là do giảm cung VND, chứ không phải SBV muốn tăng là tăng đâu, bạn trẻ ạ. Nhưng tăng lãi suất chẳng dễ thở gì. Đến đây, mọi người sẽ đau đầu hơn vì chính sách tiền tệ Việt Nam đặc thù, phụ thuộc vào Room tín dụng – yếu tố phức tạp. Tóm lại, bán 26 tỷ USD là nguyên nhân lớn nhất khiến lãi suất tăng. Ai muốn vừa thoát Covid, vực dậy kinh tế mà lại đi tăng lãi suất chứ?
   Nạn nhân là các EM (Emerging Market) không còn cách nào ngoài bán USD và tăng lãi suất để đồng tiền có giá hơn. Một số nước chọn vay USD trực tiếp từ thị trường, dẫn đến “Dollarization” – mất chính sách tiền tệ độc lập (tham khảo Cambodia, anh bạn hàng xóm). Khi hết dự trữ (Run-out) USD, tỷ giá tăng mạnh, lạm phát phi mã là chuyện đương nhiên.

[Tiếp tục, sao lạm phát Việt Nam thấp thế?]
Mọi người thấy Việt Nam – một EM – mà lạm phát vẫn thấp so với các nước khác. Nhiều bạn kêu “trứng tăng, phở tăng,” nhưng có hỏi điện nước, internet chưa tăng chưa? Lạm phát thấp thật đấy, đừng dùng “PhoIndex,” “PhoThinIndex,” hay “XangIndex” nữa, vì đó chỉ là một phần. Mình bảo này: giá điện nước 2 năm qua chưa tăng (2023 thì tăng, vì bài viết cuối 2022), một số hàng thiết yếu tăng nhẹ. CPI (Chỉ số giá tiêu dùng) của chính phủ tổng hợp tất cả, đo lạm phát, đừng nhìn một mặt hàng mà phán.
Sao lạm phát Việt Nam chưa tăng mạnh? Phải học thuật chút. Lạm phát do 2 phía: “Cầu kéo” (tổng cầu tăng do bơm tiền) và “Chi phí đẩy” (tổng cung giảm, như chiến tranh). Thế giới, nhất là châu Âu, tèo vì cả hai: cầu kéo (bơm tiền mấy năm) và chi phí đẩy (Nga cắt cung).
Còn Việt Nam thì sao? Thứ nhất, gần nguồn sản xuất hàng thiết yếu hàng ngày, trừ xăng dầu, Việt Nam sản xuất nhiều (thịt, cá, lương thực), nên ít chịu lạm phát tổng cung. Thứ hai, tổng cầu giảm, thậm chí cung tiền giảm Q3/2022, chủ yếu do bán USD (Hình 3). Nên lạm phát Việt Nam đỡ hơn.

Tóm tắt: Vĩ mô phức tạp, chính sách phải thế. Đừng ý kiến nhiều, vì người làm luật biết điều đó. Bạn học Tam giác bất khả thi trong kinh tế học (Impossible Triangle) đúng không? Nhưng thực tế, cái gì cũng khả thi, chỉ là cái giá bạn trả thế nào thôi.

[Cuối 2023]
Thú vị là đến giờ, SBV duy trì lãi suất thấp mà chưa sao cả. Thực ra không hẳn nới lỏng, vì chỉ nới lỏng thanh khoản ngắn hạn + siết thanh khoản dài hạn, chứ không nới lỏng tiền tệ. Hệ quả là không bơm nhiều cung tiền nội suy, giảm áp lực lên tỷ giá so với năm ngoái.
Nhưng nhìn chung, mua được USD (nhập khẩu lạm phát) thì ai cũng vui thôi!