Chuyện là lâu nay mình không viết phân tích dài dài. Nay mình nghĩ cần phải nói về chuyện này một chút. Đó là vấn đề hệ thống đang thay đổi cấu trúc một cách bất bình thường, và điều này không có lợi lắm.

Lấy ví dụ TCB (Ngân hàng Thương mại Cổ phần Kỹ Thương Việt Nam – Techcombank) đi. Trong năm tới tháng 9/2024, nguồn vốn tăng nhiều nhất của TCB chắc chắn không phải huy động. Nguồn tăng mạnh nhất đến từ phát hành GTCG (giấy tờ có giá – mình hay gọi là M3). Trong tổng tài sản tăng lên 78 nghìn tỷ VND (78k bio), thì tổng phát hành tăng lên 41 nghìn tỷ VND (41k bio), còn lại là VCSH (vốn chủ sở hữu) và huy động. Nếu xét trong 2 năm, con số tăng trưởng của TCB là 370% từ cuối 2022 tới 2024. Có thể mình đang lấy một trường hợp hơi đặc biệt, nhưng nếu xét trong top các ngân hàng, gồm Big4 và nhóm NHTM (ngân hàng thương mại) mà mình hay gọi là “nhóm lên Big”, thì việc tăng trong phát hành giấy tờ có giá là cao (riêng với trường hợp VPB – Ngân hàng Thương mại Cổ phần Việt Nam Thịnh Vượng – vì trước đó có bán vốn và tăng VCSH). Vậy chung quy là gì? Là cơ cấu nguồn đang chuyển về dài hạn. Có nhiều lý do dẫn tới vấn đề này.

[LÝ DO]
Thứ nhất, lý do không thể không nhắc tới là việc hệ thống không thể có 1 flow (dòng tiền) tốt trong 3 năm qua: (-20 bio 2022, +6 bio 2023, -6 bio 2024) (NFA – Net Foreign Assets giảm). Điều này làm giảm liability (nợ phải trả) của toàn bộ hệ thống. Với đặc trưng rằng nguồn tiền từ NFA chủ yếu có kỳ hạn ngắn, dẫn tới việc bắt buộc phải tăng M3 để đáp ứng nhu cầu về cân đối tỷ lệ.
Thứ hai, chắc chắn là việc duy trì trên cân đối quá nhiều Discontinous Ops Asset (tài sản hoạt động không liên tục) như kiểu NVL (Công ty Novaland) khiến hệ thống… quá tải. Lâu nay quan điểm của mình về nợ xấu luôn là: Nó là tài sản hoạt động. Tức là về lâu dài, kể cả khi write-off (xóa sổ) cũng sinh ra lợi nhuận cho cân đối – ví dụ như VP (Ngân hàng Thương mại Cổ phần Việt Nam), ngàn năm rồi vẫn sống như vậy, có sao đâu. Tuy nhiên, giờ mình có chút thay đổi quan điểm. Những case như NVL, một phần nào đó là VFS (vi phạm pháp luật tài chính), gây cho hệ thống rất nhiều phiền toái và chi phí gia tăng.

[HỆ QUẢ]
Hệ quả của việc tín dụng không thực chất (ví dụ nuôi Zombie như NVL) là gì? Đương nhiên, như mọi người thấy, M3 phải tăng lên, kéo theo chi phí của hệ thống phải tăng. Đầu tiên, mình cho rằng ok, thậm chí là tốt, vì đơn giản nó an toàn hơn. Nhưng nếu kéo quá dài (ví dụ như NVL đang đề xuất kéo dài Nghị định 65/2023 về chuyện hoãn trả nợ), thì vấn đề sẽ như thế này (xem Hình 2):
Nếu hệ thống bình thường, Asset (tài sản) sẽ trả COF (Cost of Funds – chi phí vốn) cho Liability (nợ phải trả), và bảng cân đối cứ thế hoạt động bình thường. Nhưng khi có quá nhiều tái cấu trúc, giãn hoãn nợ, hệ thống sẽ có nhiều Discontinous Ops Asset mà bản chất không sinh ra lời – lời này chỉ có trên sổ sách, dần dần sẽ bị đẩy một cục lên cân đối dưới dạng other asset (tài sản khác). Phải nói lại, trước khi “té” (sụp đổ), quy mô other asset trên cân đối của SCB (Ngân hàng Thương mại Cổ phần Sài Gòn) là 30%. Trong khi đó, ở side liability, bắt buộc phải issue (phát hành) những nguồn dài (M3, Equity – vốn cổ phần), mà ở đó COF lớn hơn nhiều so với inflow (dòng tiền vào) bên trên. Nó dẫn tới hệ quả: Hệ thống vẫn ghi nhận lợi nhuận kế toán nhiều, nhưng lại chả thể thu được. Dần dần, trong mình, ai rồi cũng có một SCB nếu tiếp tục để mấy chiếc Zombie tồn tại.

Ấy chưa hết, vì cơ cấu cân đối bị ép buộc, chắc chắn cấu phần HQLA (High-Quality Liquid Assets – tài sản thanh khoản chất lượng cao) là không thể thay thế. Đâm ra, trái phiếu chính phủ (TPCP) nhìn chung tăng giá so với môi trường lãi suất. Cái này mọi người có thể nhìn sang Trung Quốc – chính sách SBV nhìn chung vẫn là bản portable (phiên bản di động) của PBOC (Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc). Ở đó, các level (mức) lãi suất TPCP cực thấp, với swap (hoán đổi lãi suất) âm tới 5 năm, và nếu fixed (cố định) lại thì 10 năm cũng có. Nhìn chung, điều này là do HQLA giá cao quá – cao hơn cả Việt Nam nhiều, và đương nhiên cao hơn Mỹ nhiều. Nó không thể hiện gì nhiều ngoài chuyện chính phủ có dư địa tài khóa lớn. Đâm ra, cái phần HQLA trên cân đối, thay vì kiếm được 2%, giờ chỉ kiếm được 1% (xem Hình 2).
Tiếp nữa, vì tín dụng dài hạn toàn Zombie mà tăng tín dụng thực dài hạn lại ít, tín dụng ngắn hạn là cứu cánh. Nhưng như đã nói, đặc trưng hệ thống thì rất khó có tín dụng ngắn mà lãi suất cao. Đâm ra, cái phần tín dụng thực chất, thay vì ngày xưa kiếm được 10%, giờ chỉ còn 6-7%.
Tựu chung lại, nuôi Zombie khiến Asset không đủ tiền trả cho Liability. Hệ thống ghi nhận lãi, nhưng lại đi vào tài sản (TS) có khác. Điều này về lâu dài chỉ tạo ra những case như SCB: Hoạt động, có lãi đều, cho tới lúc “ngỏm” (sụp đổ). Chỉ là chưa biết khi nào lên thớt thôi. Lúc đó, hệ lụy lại khó lường.

P/S: Nói chung, trong quá khứ và ngay cả hiện tại, hệ thống có nhiều pha xử lý chỉ để buy time (mua thời gian) đi vào lòng đất. Nên những case như NVL, cần xử dứt điểm, phải đem ra ngoại bảng (off-balance sheet), lợi ích gì tính sau.