Như trong post trước, mình đã đề cập vấn đề chính của rating agency (cơ quan xếp hạng) là đang làm những thứ… chẳng ai cần. Vậy thực sự rating có phải không ai cần không?
Rating tất nhiên có người cần, nhưng về cơ bản, thị trường đang thiếu những con đường dẫn tới rating agency. Tại sao lại vậy? Như đã nói, rating agency nhìn chung chỉ là cái nhìn bên ngoài của một doanh nghiệp. Rating chỉ được thực hiện định kỳ, mà thiếu vai trò giám sát doanh nghiệp thực hiện các công việc gọi là “Trustee” (người quản lý ủy thác). Nói cách khác, vai trò giám sát doanh nghiệp và dự án có tuân thủ đúng yêu cầu đã cam kết trên OC (Offering Circular - tài liệu chào bán) là nguồn gốc vấn đề.

Ở Việt Nam, khi đưa tiền cho doanh nghiệp, đó là tiền của doanh nghiệp, chẳng ai kiểm tra mục đích sử dụng, hoặc kiểm tra định kỳ thấp. Big 4 (bốn công ty kiểm toán lớn) làm Due Diligence (thẩm định trước đầu tư) xong là hết, xong là xong, tôi chỉ thẩm định đến đây thôi. Khâu thẩm định sau đầu tư khó, lúc đó tiền đã là của doanh nghiệp, họ lôi đi làm gì cũng không biết.

Nhìn chung, Việt Nam lôm côm trong vấn đề Bond Indenture (hợp đồng phát hành trái phiếu). Chủ yếu bank (ngân hàng) và công ty chứng khoán biết cụ thể rồi mới cho vay. Nên chính xác, trái phiếu doanh nghiệp là khoản vay. Cái này không phụ thuộc vào rating agency nhé. Rating agency cũng chỉ rating lúc ban đầu để… không để làm gì.

Ví dụ như dưới đây: Giờ mọi người thử làm một doanh nghiệp tốt, dòng tiền ổn định, xem có phát hành được 100 tỷ trái phiếu không, chứ chưa tới 1.000 tỷ. Ngược lại, Masan vay 10.000 tỷ để làm gì, hiệu quả thế nào, có ai thẩm định không? Không ai biết. Câu chuyện này cũng không cần rating agency, cũng chẳng cần làm gì cả.

Quay lại 2022, khi các trái phiếu được phát hành nhằm cơ cấu lại tài chính doanh nghiệp, vấn đề giám sát cơ cấu nợ ở Việt Nam nhìn chung khó. Khi ngân hàng cho doanh nghiệp vay, giám sát tín dụng cùng RM (Relationship Manager - quản lý quan hệ khách hàng) theo dõi các khoản nợ. Nhưng với thị trường tín dụng trực tiếp như trái phiếu doanh nghiệp, rating agency không có nhiệm vụ này. Nhiệm vụ của họ chỉ dựa trên thông tin nhận được để đánh giá doanh nghiệp thôi.

Với việc thị trường trái phiếu doanh nghiệp sau 2022 phần nhiều suy giảm, vai trò bây giờ là phát triển những function (chức năng) mà thị trường cần, chứ không phải rating. Rating chỉ là khâu được làm sau khi vai trò giám sát độc lập, hay Trustee, được thực thi.

Nhìn chung, vấn đề này phức tạp, giống như câu chuyện kênh dẫn lãi suất dài hạn hôm trước, cần những đơn vị không phải tư nhân làm việc này. Nếu làm lại thị trường TPDN (trái phiếu doanh nghiệp), rất mong BTC (Ban Tổ chức) cân nhắc thành lập Trustee thay vì chỉ tập trung vào rating agency.
Chỉ khi vai trò giám sát được thực thi, việc đánh giá dựa trên mô hình của rating agency mới “tín” (đáng tin) được.